Film The Boy in the Striped Pyjamas 12 feb 2010

De film, naar het boek van John Boyne (2006) is behoorlijk indringend. De film gaat om een zo te zien normaal Duits gezinnetje. Regisseur Mark Herman slaagt er in om fraai in beeld te brengen hoe de nabijheid van de oorlog dit gezin uit elkaar rukt en elk individu zich op zijn/haar manier van de realiteit afsluit.

Als kijker volgen we de achtjarige Bruno die moet verhuizen van Berlijn naar het platteland omdat zijn vader, een hoge Nazi officier, is bevorderd. Samen met zijn zusje en zijn vader en moeder verhuist hij met frisse tegenzin. Eenmaal aangekomen blijkt het grote huis een soort gevangenis. Vanuit zijn slaapkamerraam ziet Bruno op enige afstand wat barakken die hij voor een boerderij aanziet. Hij vraagt zijn ouders waarom de mensen op die boerderij de hele dag in hun gestreepte pyjama’s rondlopen.

Bruno, die er van droomt om ontdekkingsreiziger te worden, gaat op onderzoek uit en weet het huis waarin hij zich stierlijk verveeld te ontsnappen. Hij stuit op de omheining van het concentratiekamp waar hij, achter het hek, de eveneens achtjarige Shmuel ziet zitten. Zonder te begrijpen wat de rol van zijn vader is en wat zich allemaal achter dat hek afspeelt, sluit hij een vriendschap met deze Joodse jongen.

Onderwijl zien we de vader van Bruno, hoofdcommandant van het concentratiekamp, worstelen met zijn werk en zijn gezinsleven. Zijn vrouw komt er op een gegeven moment namelijk achter dat de Joden niet alleen te werk worden gesteld maar ook worden vergast. Een emotionele confrontatie tussen man en vrouw leidt tot een verlies aan vertrouwen binnen hun huwelijk. Zij kan maar niet begrijpen hoe het komt dat haar man tot zulke afschuwelijke daden in staat is. De man echter blijft loyaal aan zijn vaderland en ziet zijn eigen daden als noodzakelijk en onvermijdelijk.

Bruno’s twaalfjarige zus gaat ondertussen helemaal op in haar voorzichtige stappen naar volwassenheid. Ze wordt verliefd op een onderdaan van haar vader en verheerlijkt op kinderlijke wijze Hitler als haar idool. De indoctrinatie van de thuisleraar draagt hier ook aan bij.

Wie zit waarin gevangen?

Het meest opzichtig gevangen is natuurlijke de achtjarige Shmuel. Hij wordt in zijn vrijheid beperkt door de hekken om het concentratiekamp. Hij moet zwaar werk verrichten, wordt afgebeuld en krijgt nauwelijks te eten.

Bruno vervolgens ervaart zijn nieuwe huis ook als gevangenis. De onvergelijkbaarheid van het kamp met zijn eigen huis dringt door zijn naïviteit niet tot hem door. Dit brengt hem er zelfs toe om tegen Shmuel om te zeggen: “Het is niet eerlijk, jij kan daar de hele dag met vriendjes spelen en ik heb hier helemaal niemand!”.

Vader zit gevangen in ideologie, racisme, het Duitse hiërarchische systeem en zijn persoonlijke prestatiedrang. Daarnaast zit hij gevangen in een loyaliteitsstrijd ten opzichte van zijn werk en zijn idealen enerzijds en zijn gezin anderzijds. Hij kiest in de film voor het eerste.

Moeder zit gevangen in haar rol als moeder en partner. Ze wil samen met haar kinderen weg van haar man en het huis, maar ze kan niet tot het moment dat haar partner haar toelaat om te vertrekken.

Zus zit gevangen in de indoctrinatie van de docent en haar verblindende verliefdheid op idolen.

Hoe gaat men hier mee om?

Bij Bruno en Shmuel zie je dat het sluiten van vriendschap een manier voor hen vormt om de grenzen die hun scheiden (rassen en hekken) te overschrijden. De vader blijkt onvoldoende in staat om te gaan met zijn dilemma’s wat zich uit in agressieaanvallen. Hoewel hij wel zijn vrouw en kinderen op een gegeven moment toelaat te gaan, blijft hijzelf gevangen in zijn ideologie. De moeder maakt de meest radicale ommekeer. Van volgzaamheid en gehoorzaamheid gaat ze over naar opstandigheid en uiteindelijk vluchtgedrag.  Ze probeert haar man nog te veranderen, maar wanneer dat niet lukt besluit ze te vluchten. Zus ontwaakt half uit haar dromen als haar idool moet vertrekken en zij zich gaat vervelen en weer terug wil naar hun oude leven in Berlijn.

Waar zitten wij in gevangen?

De film geeft te denken in welke fysieke of abstracte constructies wij gevangen zitten. Dit kan op grote schaal wanneer je kijkt naar de samenleving. Daarin zien we dingen terug als de druk om te presteren, de hang naar geld en de wijze waarop toch veel mensen zich laten leiden door wat andere mensen over hen denken.

Dit zijn dingen die doorwerken naar het persoonlijke vlak. Waarbij verliezen wij soms de werkelijkheid uit het oog? Waardoor laten wij ons leiden? Zijn wij misschien slaaf van onze eigen idealen, verlangens of verleidingen? Hoe gaan wij om met dilemma’s of tegenstrijdige gevoelens en loyaliteiten?

Een parallel

Opmerkelijk is de gelijkenis tussen deze film en de werkelijk gebeurde terechtstelling van Adolf Eichmann. De Duitse Eichmann was het meesterbrein achter de transporten van de Joden naar de concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij vluchtte na de oorlog naar Argentinië waar hij uiteindelijk in 1960 werd ontvoerd door de Israëli om in Jeruzalem te worden terechtgesteld. Het recht moest zegevieren en hij moest worden gestraft voor zijn daden. Hannah Arendt was als joodse journalist aanwezig bij het proces en gaf het boek dat ze daarover schreef de volgende ondertitel mee: “De banaliteit van het kwade”. De zo ogenschijnlijk ‘gewone’ Eichmann had je brave buurman kunnen zijn. Hij was echter zo opgegaan in zijn rol als ambtenaar in het ingenieuze bureaucratische systeem dat Hitler had opgezet dat hij vergat om na te denken. Blind volgde hij bevelen van hogerhand op.

Hetzelfde patroon zien we terug bij de vader in The Boy in the Striped Pyjamas. Zijn belangrijkste zonde was misschien wel, in de woorden van Arendt, ‘gehoorzaamheid zonder na te denken en een gebrek aan werkelijkheidszin’. Het kind Bruno daarentegen was kinderlijk naïef maar daardoor wel vrij in zijn denken. Rassenscheiding zei hem niet zo veel, waardoor hij de vriendschap met Shmuel kon aangaan. Wat zijn we liever; volwassen en verantwoordelijk, of kind en vrij? Toch heeft het niet veel zin om die vraag centraal te stellen. Veel beter is het om voor onszelf te reflecteren op de basis van onze eigen keuzes. Wat drijft ons denken en ons handelen? Is dit een beperkend systeem dat de wereld ons oplegt, of is dat de waarheid van boven die ons vrij maakt?

Jezus zei het volgende:

Deze waarheid doorbreekt iedere barrière en zet ons werkelijk vrij; in denken, handelen en eeuwigheid.